اقلیم و بوم سازگان مناطق خشک و نیمه خشک

اقلیم و بوم سازگان مناطق خشک و نیمه خشک

عوامل مؤثر بر تحولات کالبدی- فضایی سکونتگاه‌های­ روستایی با تأکید بر کاربری اراضی (مورد مطالعه: محور گردشگری شیراز- سپیدان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سهیلا محمدی 1
منیژه احمدی 2
بهروز محمدی یگانه 3
1 دانشجوی دکتری جغرافیا، گروه برنامه ریزی روستایی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
2 استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
3 دانشیارگروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
10.22075/ceasr.2026.40488.1067
چکیده
سابقه و هدف: پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین عوامل مؤثر بر تحولات کالبدی-فضایی سکونتگاه‌های­ روستایی محور گردشگری شیراز- سپیدان با تأکید بر تغییرات کاربری اراضی انجام شده است. از این رو، به لحاظ هدف، کاربردی و از جنبه معرفتی دارای ماهیت عینی-ذهنی و از لحاظ روش، آمیخته و دارای راهبرد هم‌زمان است.
مواد و روش­ها: به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات از تئوری زمینه‌ای­ و دلفی در روش کیفی و از آزمون t تک‌نمونه‌ای­ در روش کمّی استفاده شده است.
یافته‌ها: نتایج در بخش کمّی نشان داد که تغییرات کاربری اراضی به‌عنوان عامل کلیدی و تعیین‌­کننده در تحولات کالبدی-فضایی روستا­های محور گردشگری شیراز- سپیدان عمل کرده است. این تحولات از طریق مکانیسم­‌های پیچیده و چند­لایه، ساختار فضایی، اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی این روستا­ها را دگرگون ساخته است. در این بین، بر اساس نتایج در بخش کیفی با استفاده از روش تئوری زمینه‌ای،­ مقولاتِ توسعه زیرساخت‌های­ گردشگری، فشار بازار زمین و مسکن، سیاست‌های­ دولتی و برنامه‌ریزی­ منطقه‌ای،­ تغییر الگوی معیشت و اقتصاد محلی و رونق دورکاری و افزایش تقاضا برای مکان‌های خلوت و طبیعت به‌عنوان عوامل علّی، مقولاتِ ویژگی‌های­ طبیعی و جغرافیایی، موقعیت استراتژیک و دسترسی، سرمایه‌های­ فرهنگی و اجتماعی، شرایط جمعیتی و نیروی انسانی و پتانسیل‌های­ اقتصادی به‌عنوان عوامل زمینه‌ای­ و مقولاتِ اقتصادی-معیشتی، اجتماعی-فرهنگی، محیط‌زیستی­ و کالبدی، نهادی-مدیریتی و فناورانه-زیرساختی، به‌عنوان عوامل مداخله‌گر­ مؤثر در تحولات کالبدی-فضایی سکونتگاه‌های­ روستایی با تأکید بر تغییرات کاربری اراضی از سوی مصاحبه‌شوندگان­ استخراج شد.
نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش به‌خوبی نشان می­‌دهد که توسعه گردشگری در محور شیراز- سپیدان، همچون شمشیری دو لبه عمل کرده است. از یک سو، ایجاد زیرساخت‌­های گردشگری و بهبود دسترسی، فرصت­‌های اقتصادی جدیدی را برای ساکنان محلی ایجاد کرده و با تغییر الگوی معیشت از کشاورزی سنتی به فعالیت‌­های وابسته به گردشگری، درآمد­زایی جدیدی را به ارمغان آورده است. اما از سوی دیگر، این تحولات، هزینه­‌های اجتماعی و محیط­‌زیستی قابل توجهی داشته که نیازمند مدیریت هوشمندانه است. در تبیین این پدیده، می­‌توان به نقش کلیدی "کاربری اراضی" به‌عنوان حلقه اتصال تمامی ابعاد توسعه اشاره کرد. تغییر کاربری اراضی تنها یک تحول فیزیکی نیست، بلکه بازتابی از تقابل نیرو­های اقتصادی، سیاست­‌های دولتی و ارزش­‌های اجتماعی است. نتایج پژوهش نشان می­‌دهد که چگونه سیاست­‌های برنامه‌­ریزی منطقه­‌ای، تقاضای بازار برای ویلا­های دوم، و جاذبه‌­های طبیعی در کنار هم، الگوی نوینی از سکونت و فعالیت را در این محور گردشگری شکل داده­‌اند. این تقابل و تعامل عوامل مختلف، منجر به شکل‌­گیری بافتی پیچیده و چند­لایه از تحولات کالبدی-فضایی شده است. در نهایت، یافته‌­های این پژوهش حاوی پیام­‌های سیاستی مهمی برای برنامه­‌ریزان و مدیران منطقه‌­ای است. موفقیت در مدیریت تحولات سکونتگاه­‌های روستایی، مستلزم اتخاذ رویکردی همه‌جانبه­‌نگر و یکپارچه است که بتواند بین ابعاد مختلف توسعه - اقتصادی، اجتماعی، محیط‌زیستی و کالبدی - تعادل برقرار کند. برنامه­‌ریزی آتی باید با شناخت دقیق مکانیسم­‌های تأثیر­گذار بر تحولات فضایی، به سمت الگویی از توسعه پایدار گردشگری حرکت کند که هم‌زمان هم به حفظ هویت فرهنگی و محیط­‌زیستی منطقه توجه داشته باشد و هم فرصت­‌های معیشتی پایدار را برای جوامع محلی فراهم آورد. این پژوهش به‌خوبی نشان می­‌دهد که بدون در نظر گرفتن تبعات چند­بعدی تغییرات کاربری اراضی، دستیابی به توسعه متوازن و پایدار در مناطق روستایی با چالش‌­های جدی مواجه خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
تحولات کالبدی-فضایی
تغییرات کاربری اراضی
سکونتگاه‌های روستایی
محور گردشگری
شیراز-سپیدان
موضوعات

عنوان مقاله English

Factors Affecting Physical-Spatial Transformations in Rural Settlements with Emphasis on Land Use: A Case Study of the Shiraz-Sepidan Tourism Corridor

نویسندگان English

Soheila Mohammadi 1
Manijeh Ahmadi 2
Behroz Mohammadiyeganeh 3
1 Department of Geography, University of Zanjan, Iran
2 Department of Geography, University of Zanjan, Iran
3 Department of Geography, University of Zanjan, Iran
چکیده English

Background and Objectives: The present study aimed to identify and explain the factors affecting physical-spatial changes in rural settlements along the Shiraz-Sepidan tourism corridor with an emphasis on land use changes. The study is applied in purpose, adopts an objective-subjective epistemological perspective, and uses a mixed-methods approach with a concurrent strategy.
Materials and Methods: Grounded theory and the Delphi method were used to analyze the qualitative data, while a one-sample t-test was used to analyze the quantitative data.
Findings: The quantitative results showed that land use changes have acted as a key determinant of physical-spatial transformations in villages along the Shiraz-Sepidan tourism corridor. These changes have transformed the spatial, economic, social and environmental structure of the villages through complex, multilayered mechanisms. The qualitative analysis using grounded theory identified three groups of factors from the interviews. Causal factors comprised tourism infrastructure development, land and housing market pressure, government policies and regional planning, changes in livelihood patterns and local economies, and the growth of remote work and increasing demand for quiet natural settings. Contextual factors included natural and geographical features, strategic location and accessibility, cultural and social capital, demographic conditions and human resources, and economic potential. Intervening factors comprised economic-livelihood, socio-cultural, environmental and physical, institutional-management, and technological-infrastructural factors affecting physical-spatial transformations in rural settlements, with an emphasis on land use changes.

Results: The results of this research clearly show that tourism development along the Shiraz-Sepidan tourism corridor has acted as a double-edged sword. On the one hand, the creation of tourism infrastructure and improved accessibility have created new economic opportunities for local residents and generated additional income by changing livelihood patterns from traditional agriculture to tourism-related activities. On the other hand, these developments have had significant social and environmental costs that require careful management. Land use plays a key role in this process by linking all dimensions of development. Land use change is not only a physical transformation, but also a reflection of the interaction of economic forces, government policies, and social values. The results of the study show how regional planning policies, market demand for second homes, and natural attractions have together shaped a new pattern of residence and activity in this tourism axis. The interplay of these factors has led to the formation of a complex, multilayered pattern of physical-spatial transformations. Finally, the findings of this study have important policy implications for regional planners and managers. Success in managing rural settlement transformations requires adopting a comprehensive and integrated approach that can balance the economic, social, environmental, and physical dimensions of development. Future planning should move towards a sustainable tourism development model informed by a clear understanding of the mechanisms driving spatial change. Such a model should preserve the region’s cultural and environmental identity while providing sustainable livelihood opportunities for local communities. The findings indicate that achieving balanced and sustainable rural development will remain challenging unless the multidimensional consequences of land use changes are considered.

کلیدواژه‌ها English

Physical-spatial developments, land use changes, rural settlements,
tourism axis.Shiraz-Sepidan Send feedback
1.  Afrakhteh, H. Azizpour, F., & Zamani, M. (2015). Metropolitan links and physical-spatial changes in surrounding villages: A case study: Mohammadabad district, Karaj. Housing and Rural Environment, 34, 112-122.
2.  Amar, T. (2006). Investigation and analysis of the development of second homes in rural areas: A case study of Khorgam district, Rudbar county. Quarterly Journal of Geographical Perspective, 1(1), 65-78.
3.  Amar, T. (2013). Analysis of physical changes in rural settlements of Gilan province in order to develop a physical development model. Journal of Physical-Spatial Planning, 2(4), 60-72.
4.  Amir Entekhabi, Sh. (2013). Physical-spatial development of coastal villages in Gilan (Case study: Zibakanar basin). Journal of Physical-Spatial Planning, 2(4), 113-122.
5. Briassoulis, H. (2009). Factors influencing land-use and land-cover change. Land cover, land use and the global change, encyclopaedia of life support systems (EOLSS), 1, 126-146.
6. Chang, M. (2024). Exploring Issues and Strategies of Rural Land Use and Environmental Protection. Academic Journal of Science and Technology, 10(3), 32-36. https://doi.org/10.54097/wysrrp56.
7. Costanza, R., Arge, R., Groot, R., Farber, S., …., & Belt, M. (1997). The value of the world's ecosystem services and natural capital. Nature, Vol. 387, United Kingdom, pp. 253-260.
8. Daatakullo, E., Forkuo, E. K., Biney, E., Harris, E. & Quaye-Ballard, J. A. (2021). The impact of land use and land cover changes on socioeconomic factors and livelihood in the Atwima Nwabiagya district of the Ashanti region, Ghana. Environmental Challenges, 5, 100226. Doi: 10.1016/j.envc.2021.100226.
9. Deng, H., Zheng, P., Liu, T., & Liu, X. (2011). Forest ecosystem services and eco-compensation mechanism in China. Journal of Environmental Management, 48, 1079- 1085.
10. Dong, R., Yu, L., & Liu, G. (2008). Impact of tourism development on landcover change in a matriarchal community in the Lugu Lake Area. International Journal of Sustainable Development & World Ecology, 15(1), 28- 35.
11.  Franco, L., & Magalhães, M. R. (2022). Assessing the ecological suitability of land-use change. Lessons learned from a rural marginal area in southeast Portugal. Land Use Policy, 122.
12.  Ghadami, M., Aligholizadeh Firouzjaei, N., & Bordi Anamarnejad, R. (2009). Investigating the role of tourism in destination land use changes (Case study: Nowshahr, central part of the city). Regional and Urban Studies and Research, 3(1), 21-42.
13. Hosseini Hasel, S. (2010). A comparative study of the physical-spatial development trend of rural settlements around Tehran metropolis (after the Islamic Revolution) with emphasis on the rural complexes of Kahrizak and Rudbar Ghasran. PhD Thesis in Geography and Rural Planning, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
14.  jafari, H., & shakhali, M. (2016). Tourism’s Role in the Physical and Functional Revolutionize of Rural Settlements (Case Study: Villages in the Central Subarea County of Lahijan). Regional Planning, 6(23), 191-200.
15.  Javanshiri, M., Anabestani, A. A., & Sajasi Gheidary, H. (2019). Investigating the factors affecting the physical-spatial changes in rural settlements of Mashhad urban complex. Journal of Geography and Urban Space Development, 6(2), 17–47. https://doi.org/10.22067/gusd.v6i2.75067
16.   Jorjani, H. (2009). Physical development of the city and its impact on the change of agricultural land use. Master's thesis, Faculty of Geography, University of Tehran.
17.  Leman, N., Firooz Ramli, M., & Puteri, R. (2015). GIS-based integrated evaluation of environmentally sensitive areas (ESAs) for land use planning in Langkawi Malaysia. Ecological Indicators, 61, 293-308.
18. Monshizadeh, R., & Sadeghi, M. (2010). Spatial changes in peri-urban villages with emphasis on village–city interaction (Case study: Peri-urban villages of Noorabad Mamasani). Human Settlements Planning Studies, 5(12), 131–153.
19.  Ndubisi, F., Meo, T., & Ditto, N. (1995). Environmentally sensitive areas: A template for developing greenway corridors. Landscape and Urban Planning, 33, 159-177.
20.   Sadeghi, M., Saeedi, A., Monshizadeh, R., & Azizpour, F. (2018). The physical-spatial development trend of villages around Kashan during the period 1976-1976. Quarterly Journal of Geography and Urban-Regional Planning, 29, 36-49.
21.   Sadeghloo, T., & Erfani, Z. (2001). Analysis of factors of land use change in rural areas using a grounded theory approach. Ahar Geographical Space Scientific Quarterly, 21, 35-54.
22.   Saeedi, A., & Hosseini Hasel, S. (2007). Metropolitan integration of rural settlements: A case study of Tehran metropolis and its periphery [In Persian]. Geography (Journal of the Iranian Geographical Association), 5(12-13), 7–18.
23. Saeedi, A., & Soltani, R. (2004). The role of metropolitan linkages in the physical-spatial transformation of peripheral villages, a case study: Hesar villages in the metropolitan area of ​​Mashhad. Journal of Geography, 2(3), 35-49.
24.   Sedighi, S., Darban Astana, A., & Rezvani, M. (2017). Investigation of physical and political factors affecting land use change in Mahmoud Abad. Scientific and Research Quarterly Journal of Geographical Spatial Planning, 7(2), 39-58.
25. Shahsavari, A., & Akbari, M. (2018). Potential of solar energy in developing countries for reducing energy-related emissions. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 90, 275-291.
26. Solecki, D. (2001). The role of global-to-local linkages in land use/land cover changes in South Florida. Ecological Economics, 37, 339–356.
27.  Srivastava, P. K., Han, D., Rico-Ramirez, M. A., Bray, M., & Islam, T. (2012). Selection of classification techniques for land use/cover change investigation. Advances in Space Research, 50, 1250-1265. http://dx.doi.org/10.1016/j.asr.2012.06.032.
28.  Steiner, F., McSherry, L., & Kohen, J. (2000). Land suitability analysis for the upper Gila River watershed. Landscape and Urban Planning, 50, 199-214.
29. Taghvaye Salimi, E., Soleimani, K., Habibnejad Roshan, M., & Sabetraftar, K. (2008). Land use planning for land management using the geographic information system (GIS) in the Loumir watershed of Guilan province in northern Iran. Caspian Journal of Environmental Sciences, 6(2), 141-149.
30. Thuo, A., & Maina, D. (2010). Community and social responses to land use transformations in the Nairobi rural-urban fringe, Kenya. Field Actions Science Reports [Online], Special Issue 1.
31.  Trenouth, W., & Gharabaghi, B. (2015). Soil amendments for heavy metals removal from storm water runoff discharging to environmentally sensitive areas. Journal of Hydrology, 529, 1478-1487.
32. Valbuena D., Verburg P. H., Bregt A. K., & Ligtenberg A. (2010). An agent-based approach to model land-use change at a regional scale. Landscape Ecology, 25(2), 185-199.
33.  Vijayan, A., Maina, J. M., Lawson, R., Chang, H. C., Beaumont, L. J., & Davies, P. J. (2021). Land use planning to support climate change adaptation in threatened plant communities. Journal of Environmental Management, 298, 113533. Doi: 10.1016/j.jenvman.2021.113533.
34.  Vishkaei, M., Amar, T., Pourramazan, A., & Basit Ghoreishi Minabad, M. (2013) Physical-spatial changes in rural settlements with emphasis on tourism (Case study: Coastal villages of Rasht city). Quarterly Journal of Geographical Studies of Coastal Areas, 4(1), 99-117.
35.  World Bank. (1992). World development report: development and environment. World Bank, Washington, D. C., 322 p.
36.   Xi, J., Kong, Q., & Wang, X. (2015). Spatial polarization of villages in tourist destinations: A case study from Yesanpo, China. Journal of Mountain Science, 12(4), 1038-1050.
37.   Yang, J., Ma, H., & Weng, L. (2022). Transformation of rural space under the impact of tourism: The case of Xiamen, China. Land, 11(6), 928. https://doi.org/10.3390/land11060928.
38.  Zakavat, K. (2011). The place of spatial organization in urban design. Soffeh Journal, 21(54), 107-122.
اقلیم و بوم سازگان مناطق خشک و نیمه خشک
دوره 3، شماره 1
شهریور 1405
صفحه 131-152

  • تاریخ دریافت 21 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 16 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 07 شهریور 1405